Ngày 30/11/2024, Luật Tư pháp người chưa thành niên (NCTN) đã được Quốc hội khóa XV thông qua tại kỳ họp thứ 8 và có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/01/2026. Luật này đã thể chế đầy đủ chủ trương, đường lối của Đảng về phát triển hệ thống tư pháp thân thiện và bảo vệ trẻ em cũng như đáp ứng các chuẩn mực quốc tế, yêu cầu của Liên Hợp quốc về tư pháp người chưa thành niên, nhằm mục đích xử lý phù hợp hơn, nhân văn hơn đối với người chưa thành niên; tăng cường biện pháp giáo dục, hỗ trợ, giúp đỡ người chưa thành niên phạm tội tự sửa chữa lỗi lầm. Do đó, khi áp dụng, các cơ quan tiến hành tố tụng cần đặc biệt chú ý đến trình tự, thủ tục xem xét, quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên là bị can, bị cáo theo quy định.
1. Các biện pháp xử lý chuyển hướng
Theo Luật tư pháp NCTN, có 12 biện pháp xử lý chuyển hướng, gồm 11 biện pháp xử lý tại cộng đồng và 01 biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng, cụ thể:
(1)Khiển trách:Là việc phê bình nghiêm khắc đối với người chưa thành niên phạm tội, trong đó giải thích về thiệt hại mà người chưa thành niên đã gây ra và hậu quả nếu tiếp tục vi phạm. Việc khiển trách được thi hành ngay tại phiên họp xem xét, quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng, tại phiên tòa hoặc được thi hành tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi người chưa thành niên phạm tội cư trú.
(2)Xin lỗi bị hại:Là việc người chưa thành niên phạm tội nhận lỗi với bị hại và mong muốn được tha thứ về hành vi phạm tội mà họ đã gây ra. Việc xin lỗi bị hại được thi hành ngay tại phiên họp xem xét, quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng hoặc tại phiên tòa.
(3) Bồi thường thiệt hại:Là việc người chưa thành niên phạm tội hoặc cha, mẹ của họ khắc phục hậu quả của hành vi phạm tội mà người chưa thành niên gây ra bằng cách đền bù tổn hại về vật chất, tinh thần do xâm hại đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm hoặc tài sản của bị hại.
(4)Giáo dục tại xã, phường:Là việc buộc người chưa thành niên phạm tội phải chịu sự quản lý, giám sát, giáo dục của Ủy ban nhân dân cấp xã nơi họ cư trú về việc tuân thủ pháp luật, thực hiện nghĩa vụ công dân, chấp hành nội quy, quy chế của nơi cư trú, nơi học tập, nơi làm việc.
(5)Quản thúc tại gia đình: Là việc buộc người chưa thành niên phạm tội ở nhà dưới sự giám sát trực tiếp của gia đình và chỉ được rời khỏi nhà trong trường hợp cần thiết với sự cho phép của người trực tiếp giám sát thi hành quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng.
(6)Hạn chế khung giờ đi lại:Là việc giới hạn người chưa thành niên phạm tội ra khỏi nhà vào khung giờ nhất định trong khoảng thời gian từ 18 giờ ngày hôm trước đến 06 giờ sáng ngày hôm sau, trừ trường hợp cần thiết được người trực tiếp giám sát thi hành quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng cho phép.
(7)Cấm tiếp xúc với người có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niênphạm tội mới:Là việc cấm người chưa thành niên phạm tội giao tiếp, liên lạc, tiếp cận với bị hại, đồng phạm, người có ảnh hưởng tiêu cực đến hành vi của người chưa thành niên có nguy cơ thúc đẩy người chưa thành niên phạm tội mới.
(8)Cấm đến địa điểm có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niênphạm tội mới:Là việc cấm người chưa thành niên phạm tội đến địa điểm đã thực hiện hành vi phạm tội hoặc địa điểm có môi trường tương tự như nơi đã thực hiện hành vi phạm tội có nguy cơ thúc đẩy người chưa thành niên phạm tội mới.
(9)Tham gia Chương trình học tập, dạy nghề:Là việc người chưa thành niên phạm tội phải học tập về pháp luật, đạo đức, nghĩa vụ công dân, kỹ năng ứng xử, kỹ năng sống hoặc học nghề.
(10)Tham gia điều trị hoặc tư vấn tâm lý:Là việc trị liệu, can thiệp y tế nhằm khắc phục những trở ngại về tinh thần, cảm xúc, tâm trạng, tình trạng sức khỏe là nguyên nhân dẫn tới hành vi phạm tội của người chưa thành niên.
(11)Thực hiện công việc phục vụ cộng đồng:Là thực hiện công việc trực tiếp phục vụ cho lợi ích của cộng đồng nơi người chưa thành niên phạm tội cư trú
(12)Giáo dục tại trường giáo dưỡng:Là việc buộc người chưa thành niên phạm tội học văn hóa, học nghề, lao động, sinh hoạt dưới sự quản lý, giáo dục trong một tổ chức giáo dục có kỷ luật chặt chẽ theo quy định của pháp luật.
2. Trình tự, thủ tục áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng
*Thẩm quyền áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng (Điều 52):
+ Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra, Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát có thẩm quyền áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướngtại cộng đồng(biện pháp 01 đến 11), trừ trường hợp vụ án có yêu cầu giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại hoặc phải giải quyết vấn đề tịch thu tài sản.
+ Thẩm phán, Hội đồng xét xửcó thẩm quyền áp dụng tất cả các biện pháp xử lý chuyển hướng.
*Điều kiện áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng (Điều 39)
- Có chứng cứ xác định người chưa thành niênđã thực hiện hành vi phạm tội;
- Người chưa thành niênthừa nhận mình đã thực hiện hành vi phạm tội;
- Người chưa thành niênđồng ý bằng văn bản về việc xử lý chuyển hướng.
*Các trường hợpáp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng(Điều 37)
Người chưa thành niên phạm tội thuộc một trong các trường sau, nếu không thuộc trường hợp được miễn trách nhiệm hình sự theo quy định củaBộ luật Hình sự thì có thể được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng:
- Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự, trừ trường hợp quy định tại khoản 1 và khoản 3 Điều 38 của Luật tư pháp người chưa thành niên;
- Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng do vô ý, phạm tội nghiêm trọng hoặc phạm tội ít nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự, trừ trường hợp quy định tại khoản 2 và khoản 3 Điều 38 của Luật tư pháp người chưa thành niên;
- Người chưa thành niên là người đồng phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án;
* Các trường hợp không được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng(Điều 38)
- Người chưa thành niên từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi không được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng nếu thuộc một trong các trường hợp sau đây, trừ trường hợp là đồng phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án:
+ Phạm tội rất nghiêm trọng về một trong các tội phạm sau đây: Tội giết người, Tội hiếp dâm, Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, Tội cưỡng dâm người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi, Tội sản xuất trái phép chất ma túy;
+ Phạm tội rất nghiêm trọng 02 lần trở lên hoặc phạm nhiều tội rất nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự;
+ Phạm tội đặc biệt nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự.
- Người chưa thành niên từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi không được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng nếu thuộc một trong các trường hợp sau đây, trừ trường hợp là đồng phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án:
+ Phạm tội nghiêm trọng về một trong các tội phạm sau đây: Tội hiếp dâm, Tội sản xuất trái phép chất ma túy, Tội tàng trữ trái phép chất ma túy, Tội mua bán trái phép chất ma túy, Tội vận chuyển trái phép chất ma túy, Tội chiếm đoạt chất ma túy;
+ Tái phạm, tái phạm nguy hiểm;
+ Phạm tội nghiêm trọng do cố ý 02 lần trở lên hoặc phạm nhiều tội nghiêm trọng do cố ý theo quy định của Bộ luật Hình sự;
+ Phạm tội rất nghiêm trọng do cố ý hoặc phạm tội đặc biệt nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự.
- Người chưa thành niên đã được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng mà phạm tội mới.
* Trình tự áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng
- Trình tự tiến hành chung:
+Ngay sau khi khởi tố bị can là người chưa thành niên, Cơ quan điều tra phải có văn bản yêu cầu người làm công tác xã hội tham gia tố tụng. Trường hợp cần thiết có thể yêu cầu trực tiếp, qua điện thoại hoặc phương tiện điện tử khác nhưng ngay sau đó phải gửi yêu cầu bằng văn bản (Điều 53).
+ Xây dựng báo cáo điều tra xã hội: Trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày nhận được thông báo về việc tham gia tố tụng, người làm công tác xã hội phải hoàn thành báo cáo điều tra xã hội về người chưa thành niên là bị can và gửi cho Cơ quan điều tra (Điều 54)
+ Xem xét việc áp dụng thủ tục xử lý chuyển hướng: Trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày Cơ quan điều tra nhận được báo cáo điều tra xã hội; trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày Viện kiểm sát nhận được hồ sơ vụ án và bản kết luận điều tra đề nghị truy tố, Tòa án nhận được hồ sơ vụ án và bản cáo trạng thì Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra, Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát hoặc Thẩm phán phải căn cứ vào quy định tại các điều 35, 37, 38 và 39 để ra thông báo áp dụng hoặc không áp dụng thủ tục xử lý chuyển hướng.
+ Quyết định về việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng: Quyết định phải có các nội dung chính theo quy định tại Điều 56 Luật tư pháp người chưa thành niên.
Biện pháp xử lý chuyển hướngcó 02 loại thời hạn: Thời hạn thực hiện biện pháp và thời hạn thực hiện nghĩa vụ. Tùy từng biện pháp mà có quy định các thời hạn thực hiện khác nhau. Tuy nhiên, khi áp dụng nhiều biện pháp xử lýtại cộng đồng khác nhau và cùng phải thực hiện nghĩa vụ quy định tại các điểm b, c, d và đ khoản 2 Điều 23 thì thời gian thực hiện nghĩa vụ chung của NCTN không được vượt quá mức thời hạn cao nhất đối với biện pháp được áp dụng.
+ Giải quyết trường hợp người chấp hành biện pháp xử lý chuyển hướng phạm tội khác: Trường hợp người chấp hành biện pháp xử lý chuyển hướng bị truy cứu trách nhiệm hình sự về hành vi phạm tội khác thì không bị truy cứu về hành vi phạm tội đã bị áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng.
- Xem xét, áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng:
+ Cơ quan tiến hành tố tụngcăn cứ quy định tại các điều 35, 37, 38 và 39 của Luật Tư pháp người chưa thành niênđể áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướngphù hợp đối với từng NCTN.
+Đặc biệt chú ý Điều 35 về nguyên tắc áp dụng. Đối với 05 biện pháp: Khiển trách, xin lỗi bị hại, bồi thường thiệt hại, giáo dục tại xã, phường, thị trấn và quản thúc tại gia đình là các biện pháp độc lập nhưng vẫn có thể áp dụng nhiều biện pháp này cho NCTN phạm tội. Các biện pháp xử lý chuyển hướng hạn chế khung giờ đi lại; cấm tiếp xúc với người có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới; cấm đến địa điểm có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới; tham gia chương trình học tập, dạy nghề; tham gia điều trị hoặc tư vấn tâm lý; thực hiện công việc phục vụ cộng đồng, phải áp dụng đồng thời với một hoặc nhiều biện pháp xử lý chuyển hướng khiển trách; xin lỗi bị hại; bồi thường thiệt hại; giáo dục tại xã, phường, thị trấn; quản thúc tại gia đình. Không áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng cùng với các biện pháp xử lý tại cộng đồng (tại các khoản 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10 và 11 Điều 35).
+ Khi phạm tội là người dưới 18 tuổi, nhưng tại thời điểmxem xét người phạm tội đã đủ 18 tuổi thì không áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng mà phải thực hiện thủ tục điều tra, truy tố, xét xửngười phạm tội theo thủ tục tố tụng thông thường.
Bùi Việt Hùng -VKSND khu vực 4
Thông tin tuyển dụng, đấu thầu, thanh lý
